De illusie van controle
De illusie van controle… In veruit de meeste rollen die ik in mijn leven vervuld heb (militair, operatieassistent, en alter als schrijver, theatermaker en ondernemer) stond altijd één ding centraal: controle houden over situaties en over mezelf. Emoties onderdrukken, structuur aanbrengen en risico’s vermijden. De taal van leiderschap die we collectief goed verstaan: beheersing, grip en richting geven. Dit alles veranderde toen ik op een zomerse middag in een zaal in Enschede iets totaal anders leerde. Tijdens een heuse dansles.. Onschuldig? Dat zou je denken, maar het was waarschijnlijk de meest confronterende spiegel tot nu toe.
Lichaamstaal als spiegel van leiderschap
Daar stond ik dan. Wiebelig, onzeker en onwennig. Met mijn hart dat bonsde in mijn keel en het zweet dat me van mijn hoofd gutste. Samen met mijn vrouw, die naast me op en neer stond te hupsen. Vol enthousiasme. En twee dansleraren met een duidelijke opdracht voor me: “Laat je leiden, of beter: leid zó, dat de ander zich veilig genoeg voelt om je te volgen.” En dat dan ook nog eens zonder woorden, zonder script of scenario en zonder plan.
Alles in mij schoot in de weerstand. Iedere vezel in mijn zijn protesteerde en ik schoot in blinde paniek, want dit heb is onbekend terrein. Geen therapie heeft me dit geleerd (en geloof me, daar heb ik er nogal wat van gehad tijdens mijn proces van het leren leven met PTSS). Dit was kwetsbaar, ongecontroleerd en pijnlijk zelfs, maar juist in dat ongemak begon ik ergens te begrijpen wat leiding geven echt betekent.
Leiderschap is in essentie een lichamelijke ervaring. Het gaat niet alleen maar om richting te geven, iets dat ik altijd dacht. Het gaat om afstemmen en dat is meer dan in je hoofd besluiten, Het gaat ook om voelen.
Wat ik die middag ervoer, bleek pijnlijk relevant voor hoe we omgaan met trauma, zorg, onderwijs en zelfs politiek. We willen altijd met zijn allen controle houden, terwijl alles om je heen vraagt (schreeuwt zelfs) om te bewegen.
Controle als overleving
Ik spreek uit ervaring als ik stel dat voor mensen met trauma het houden van controle een vorm (zo niet de belangrijkste vorm) van veiligheid is. Alles plannen, beheersen en vooral niets aan het toeval overlaten. Zo herkenbaar. Het is onze manier van het onverwachte buiten de deur te houden, uit te sluiten, maar daarmee houd je ook het leven buiten.
Dat therapie helpt is geen geheim, dat deed het bij mij ook. Het gaf me de handvatten om te leren omgaan met mijn ervaringen en PTSS, maar herstel is niet beperkt tot therapie. De zelfontdekkingsreis die daarna volgde gaf me nog veel meer inzichten. En die doe ik nog steeds dagelijks op. Enkele van de grootste inzichten kwamen uit mijn lijf. Beweging en de kwetsbaarheid van contact.
Daardoor kwam ik tot een schrikbare ontdekking: ik vertrouw mijn eigen lijf niet meer. Mijn reflex is controle houden en nemen. Alles vanuit mijn ratio, mijn hoofd. Mijn houding: gesloten. Dat was mijn ‘default setting’.
Daarin ben ik niet uniek. In de hedendaagse samenleving wordt leiderschap verwart met regie. Kwetsbaarheid wordt gezien als zwakte. Alles wordt benaderd vanuit modellen, KPI’s, grafieken en we proppen het liefst alles en iedereen in hokjes. Past iets of iemand daar niet in, dan wordt het al snel lastig. We luisteren steeds minder naar wat ons lijf, het onderbuikgevoel, ons probeert te vertellen. We zijn doof geworden.
Hakken in het zand
Als ik nu kijk naar hoe de samenleving beweegt, of danst, zie ik het voor me alsof we dansen op hoge hakken en op los grind (neem gerust een momentje om je daar een voorstelling van te maken). We proberen door te dansen, maar alles wiebelt, de grond onder je voeten schuift en je zwikt op je hakken. En toch doen we alsof we strak op de maat bewegen. Geen gezicht.
Neem de zorginstellingen: zorgprotocollen draaien overuren, terwijl de zorgprofessionals op hun tandvlees lopen. In het onderwijs roepen we om het hardst om maatwerk, maar wordt les gegeven vanuit een Excel sheet, een syllabus. En in de politiek schreeuwt iedereen dat de kloof tussen de politiek en de burger verkleind moet worden door het vertrouwen terug te winnen, terwijl er tegelijkertijd beleid ordt gevoerd vanuit angst voor gezichtsverlies. Het lijkt wel alsof we met zijn allen in een collectieve kramp zijn geschoten: de angst om los te laten.
Moeten we leiderschap niet anders gaan zien? Weg met de gedachte van richting geven en zekerheid bieden. Wat als we juist proberen om ruimte te creëren en vragen te durven stellen?
Leren dansen
Kizomba is geen snelle, flitsende dans. Juist niet. Het is langzaam en intiem. Je leert erdoor te leiden met minimale signalen en dat lukt alleen als je echt aanwezig bent. Ik ontdekte: leiden is niet duwen en volgen is niet passief. Het is tweerichtingsverkeer en het vraagt moed en lef van beide kanten.
Diezelfde dynamiek geldt in de spreekkamer van de behandelend psycholoog. In het teamoverleg in de zorginstellingen. En zelfs in de Tweede Kamer. Als je niet durft te bewegen (letterlijk en figuurlijk), dan verstrakken we en blijven we in die kramp hangen.
Leiderschap is bewegingsleer
Die dansvloer leerde me iets wat geen traumatherapie, zelfhulpboek of geen podium me ooit eerder zo scherp liet voelen: Leiderschap begint waar controle eindigt. Dus niet in woorden, maar in aanwezigheid. Ook niet in sturen, maar in afstemmen. En niet in macht, maar in moed. En soms, echt heel soms, begint dat inzicht met één stap. Of eigenlijk: een pas op de plaats. Een trilling in je lijf en de moed om uit de maat te durven vallen.